Ngày xửa ngày xưa, ở vùng núi rừng Bắc Kạn, có một xã tên là Nam Mẫu, nơi người dân vẫn giữ phong tục mở hội cầu Phật đầu năm. Ngày ấy, dân làng ăn mặc đẹp đẽ, tề tựu đông đủ lên chùa thắp hương, mong cầu an lành, mùa màng tốt tươi.
Trong lúc hội đang náo nhiệt, bỗng một bà lão ăn mày lưng còng, người gầy còm, da lở loét, quần áo rách rưới hôi hám, lảo đảo bước vào. Bà yếu ớt cất tiếng xin ăn, nhưng ai nấy đều kinh sợ và xua đuổi bà ra khỏi đám đông. Không ai dám lại gần.
Bà lão lê đến ngã ba đường thì gặp hai mẹ con nhà nghèo đi chợ về. Thấy bà đáng thương, người mẹ không ngần ngại đưa bà về nhà, lấy cơm cho ăn rồi mời bà nghỉ lại qua đêm. Đêm ấy, hai mẹ con đang lim dim ngủ thì chợt thấy ánh sáng lạ phát ra nơi bà nằm. Nhìn kỹ, họ bàng hoàng thấy một con giao long to lớn đang cuộn mình, đầu gác lên xà nhà, đuôi thò xuống đất. Cả hai run rẩy, không dám động đậy, chỉ biết nín thở phó mặc số phận.
Sáng hôm sau, giao long biến mất, chỉ còn bà lão già yếu. Trước khi đi, bà gọi người mẹ lại và nói nhỏ: “Nơi đây sắp có nạn lớn. Đây là gói tro, hãy rắc xung quanh nhà cho an toàn.” Rồi bà nhặt một hạt thóc, cắn đôi, trao hai mảnh vỏ trấu cho người mẹ và dặn: “Khi cần giúp người, hãy dùng nó.” Nói xong, bà vụt một cái biến mất.
Hai mẹ con kể lại chuyện kỳ lạ ấy, nhưng không ai tin. Tối hôm đó, khi hội chùa đang diễn ra, đất bỗng nứt toác, một cột nước khổng lồ phun lên, cuốn trôi ruộng vườn, nhà cửa. Dân làng hoảng loạn bỏ chạy, nhưng chẳng mấy ai thoát. Riêng ngôi nhà nhỏ của hai mẹ con vẫn bình yên, khô ráo giữa biển nước. Nhớ lời bà lão, người mẹ thả hai mảnh vỏ trấu xuống nước, chúng biến thành hai chiếc thuyền.
Thế là mặc trời mưa, gió lớn, hai mẹ con chèo thuyền cứu giúp người làng. Sau trận đại hồng thủy, nơi nước rút để lại một hồ nước mênh mông, người đời sau gọi là Hồ Ba Bể. Nơi nhà hai mẹ con từng sống nay nổi lên giữa hồ, thành một gò nhỏ, người ta gọi là gò Bà Goá, để mãi ghi nhớ tấm lòng nhân hậu đã cứu cả một vùng khỏi tai ương.
Sự tích hồ Ba Bể. Nguồn: Miền Cổ Tích